Μια θεολογική και ιστορική προσέγγιση στη συμμετοχή των γυναικών στο αναλόγιο
Το ζήτημα της συμμετοχής των γυναικών στο ψαλτήρι επανέρχεται συχνά. Συνήθως συνοδεύεται από ισχυρισμούς όπως "οι γυναίκες απαγορεύεται να ψάλλουν", "απαγορεύεται να ανεβαίνουν στο αναλόγιο" ή "απαγορεύεται η συμψαλμωδία με άνδρες". Όμως υπάρχει άραγε τέτοια απαγόρευση στην Αγία Γραφή; Και τι λέει η Πατερική Παράδοση; Το παρόν άρθρο επιχειρεί μια νηφάλια θεώρηση με θεολογική ακρίβεια και ιστορική συνείδηση.
Η απουσία βιβλικής και κανονικής απαγόρευσης
Δεν υπάρχει κανένα χωρίο που να απαγορεύει στις γυναίκες να ψάλλουν. Πουθενά στην Αγία Γραφή δεν υπάρχει απαγόρευση γυναικείας ψαλμωδίας. Ούτε στην Παλαιά Διαθήκη. Ούτε στην Καινή Διαθήκη. Ούτε στους Πατέρες. Ούτε σε κανόνα Οικουμενικής Συνόδου. Όσοι ισχυρίζονται το αντίθετο στηρίζονται συνήθως σε ένα συγκεκριμένο χωρίο του Αποστόλου Παύλου, το οποίο όμως δεν αφορά την ψαλμωδία αλλά τον δημόσιο λόγο, τη διδασκαλία και το κήρυγμα.
Εδώ εντοπίζεται και η συνηθέστερη παρερμηνεία. Πολλοί παίρνουν το χωρίο Α' Κορ. 14 34 35 και θεωρούν ότι ο Παύλος απαγορεύει στις γυναίκες να ψάλλουν ή να συμμετέχουν ενεργά στη λατρεία. Αυτό όμως δεν ισχύει. Η απαγόρευση δεν αφορά το ψάλλειν αλλά το λαλεῖν. Το ρήμα "λαλεῖν" στην Παύλεια χρήση δεν δηλώνει υμνωδία αλλά δημόσιο λόγο, διδασκαλία, κήρυγμα ή ομιλία μέσα στη σύναξη. Η σύγχυση ανάμεσα στο λαλεῖν και το ψάλλειν είναι η ρίζα της παρερμηνείας.
Η ερμηνευτική ανάλυση του "λαλεῖν" έναντι του "ψάλλειν"
Το χωρίο που συχνά παρερμηνεύεται είναι το Α' Κορ. 14 34 35. Το ρήμα που χρησιμοποιεί ο Παύλος είναι "λαλεῖν" και όχι "ψάλλειν". Το "λαλεῖν" στην Παύλεια γλώσσα σημαίνει να παίρνω τον λόγο στη σύναξη, να διδάσκω, να κηρύττω ή ακόμη και να δημιουργώ αναστάτωση. Το πλαίσιο του κεφαλαίου αφορά την ευταξία στη λατρεία και όχι την ψαλμωδία. Ο Παύλος δεν λέει "να μην ψάλλουν οι γυναίκες". Λέει να μην διδάσκουν μέσα στη σύναξη και να μην διακόπτουν τη λατρεία με συζητήσεις ή ερωτήσεις. Η απαγόρευση αφορά τον άμβωνα και όχι το αναλόγιο.
Η ίδια η επιστολή παρέχει σαφή ένδειξη. Στο Α' Κορ. 11 5 ο Παύλος αναφέρεται σε γυναίκες που προσεύχονται και προφητεύουν στη σύναξη. Εάν επιτρέπεται η προφητεία, που αποτελεί χαρισματική και ανώτερη λειτουργία από την ψαλμωδία, τότε δεν μπορεί να προκύπτει από τον ίδιο τον Παύλο γενική απαγόρευση του ψάλλειν για τις γυναίκες.
Η ιστορική μαρτυρία και η πατερική γραμματεία
Η Πατερική Παράδοση επίσης δεν θεσπίζει απαγόρευση. Αν υπήρχε, θα ήταν καθολική, σαφής, επαναλαμβανόμενη και δεσμευτική. Όμως δεν υπάρχει τέτοιος κανόνας. Αντίθετα, μαρτυρούνται γυναικείοι χοροί στους πρώτους αιώνες. Ο Ευσέβιος Καισαρείας αναφέρει γυναίκες που έψαλλαν ύμνους. Ο Πλίνιος ο Νεότερος κάνει λόγο για χορούς ανδρών και γυναικών στους πρώτους χριστιανούς. Στα γυναικεία μοναστήρια υπάρχει ψαλτική πράξη και διακονία εδώ και αιώνες. Η Εκκλησία γνωρίζει και γυναικείες χορωδίες σε πανηγύρεις, σε ηχογραφήσεις, σε συναυλίες βυζαντινής μουσικής.
Τι είναι αυτό που πράγματι απαγορεύεται; Όχι το ψάλσιμο. Αλλά το κήρυγμα από τον Άμβωνα, η διδασκαλία μέσα στη σύναξη, η αναρχία και ο θόρυβος που διακόπτουν τη λατρεία. Αυτό είναι το νόημα του Παύλου. Η σύγχυση προκύπτει από την ταύτιση του "ψάλλειν" με το "λαλεῖν". Το ψάλλειν είναι υμνωδία προς τον Θεό. Το λαλεῖν είναι ανάληψη λόγου διδασκαλίας. Η Εκκλησία ποτέ δεν ταύτισε αυτά τα δύο.
Συμπεράσματα και Εκκλησιολογική Οριοθέτηση
Αν κάποιος επιμένει ότι "απαγορεύεται στις γυναίκες να ψάλλουν", ας δείξει ένα σαφές χωρίο που το απαγορεύει. Αν δεν υπάρχει, τότε δεν μπορούμε να προσθέτουμε απαγορεύσεις που η Εκκλησία δεν έθεσε. Ο Παύλος μιλά για το "λαλεῖν" και όχι για το "ψάλλειν". Η Εκκλησία ουδέποτε θέσπισε γενική απαγόρευση γυναικείας ψαλμωδίας.
Η θέση ότι "οι γυναίκες δεν πρέπει να ψάλλουν" δεν έχει βιβλική βάση, δεν έχει πατερική βάση, δεν έχει κανονική βάση, δεν έχει ιστορική βάση. Πρόκειται για παρερμηνεία που στηρίζεται σε λάθος ανάγνωση ενός χωρίου. Τονίζεται όμως και το εξής. Άλλο πράγμα η συμμετοχή της γυναίκας στο ψάλσιμο και άλλο η ένταξή της στην τάξη των Ιεροψαλτών. Η Εκκλησία δεν γνωρίζει γυναίκα ως χειροθετημένη ψάλτρια ή αναγνώστρια. Δεν υπάρχει θεσμική βάση για να θεωρηθεί ότι ανήκει στον κατώτερο κλήρο ως ιεροψάλτης.
Από την άλλη πλευρά, η πράξη δείχνει ότι υπάρχουν περιπτώσεις συμψαλμωδίας ή ψαλμωδίας αποκλειστικά από γυναίκες. Αυτό παρατηρείται ιδίως σε γυναικεία μοναστήρια ή σε περιβάλλοντα όπου δεν υπάρχει ψάλτης. Αυτή η πρακτική είναι συμμετοχή στη λατρεία, όχι ανάληψη εκκλησιαστικής τάξης. Κατ' οικονομίαν λοιπόν, οι γυναίκες ψάλλουν και συμμετέχουν στην υμνωδία της Εκκλησίας. Αυτό όμως δεν συνεπάγεται χειροθεσία ούτε απόδοση δικαιωμάτων που ανήκουν στον κατώτερο κλήρο.
Συνεπώς οι γυναίκες μπορούν να ψάλλουν ως συμμετοχή στη λατρεία με διάκριση και εκκλησιαστική ευταξία. Δεν μπορούν όμως να θεωρηθούν Ιεροψάλτες με την Εκκλησιολογική έννοια του όρου. Η υμνολογική αυτή διακονία παραμένει μια πνευματική προσφορά χωρίς να αλλοιώνει την ιερατική δομή της ευχαριστιακής σύναξης.
